sim
DUKAT
Wiadomości Dawno temu w Kole Z dziejów kolskich Żydów

Z dziejów kolskich Żydów

20-12-2017 20:54 | Źródło: dr Krzysztof Witowski | Wyświetleń artykułu: 8,832 | Komentarzy: 5
Z dziejów kolskich Żydów
zacisze
Społeczność żydowska obecna była w naszym mieście od wieków. Przyczyniała się do rozwoju gospodarczego i kulturalnego miasta. Wspomnijmy tych, których już na naszych ulicach nie widzimy...

Pierwsza wzmianka o kolskich Żydach pochodzi z 1432 r. i znajduje się w księgach ziemskich konińskich (na zdjęciu). Wówczas to, niejaki Lochman, Żyd kolski, procesuje się z Janem, synem Mrokoty z Janiszewa.

W dniu 29 maja 1555 r. kolscy Żydzi otrzymali od Marcina Zborowskiego wojewody kaliskiego, przywilej na mocy którego zostali uwolnieni od sądownictwa miejskiego, a przypisani sądownictwu wojewodzińskiemu. Dnia 22 czerwca 1564 r. otrzymali od Zygmunta Augusta pozwolenie na zamieszkiwanie w mieście. Zostali zobowiązani do ponoszenia takich samych podatków jak mieszczanie. Jednocześnie dostali pozwolenie na prowadzenie działalności handlowej. W 1565 r. w Kole było 9 domów żydowskich oraz szkoła żydowska. Mieszkańcy wyznania mojżeszowego płacili w sumie 5 florenów podymnego. W 1571 r. zawarli oni układ z władzami miasta, na mocy którego za ochronę ich zamieszkiwania zostali zobowiązani do uiszczania do kasy miejskiej opłaty w wysokości 2 grzywien rocznie pod zakładem 50 grzywien. W 1593 r. uzyskali prawo uwalniania swych współwyznawców z aresztu przed sądowym wyrokiem za poręczeniem wydanym przez starszych gminy żydowskiej. W 1579 r., według rejestrów poborowych, w Kole zamieszkiwało 46 Żydów, którzy płacili 30 florenów pogłównego żydowskiego.

Niezwykle cennym i niezbędnym źródłem do poznania społeczności żydowskiej w Kole są staropolskie księgi miejskie i wójtowskie Koła przechowywane w Archiwum Państwowym w Poznaniu. W źródle tym są oni najczęściej określani jako infidelis lub rzadziej perfidus (w znaczeniu „niewierny”). Stosowanie tych przymiotników było w tamtych czasach normą. W aktach miejskich występują również wpisy w języku hebrajskim. Pierwszy taki poświadczony jest w 1690 r., kiedy to zapis czyni żydowskie małżeństwo Sobowiczów. Wpisy takie liczniej występują od II połowy XVIII w. Związane jest to ze wzrostem liczby ludności żydowskiej w Kole.

Według akt miasta Koła z okresu od XVI do XVIII wieku można stwierdzić, że tamtejsi Żydzi trudnili się również lichwą, pożyczając pieniądze mieszczanom kolskim oraz okolicznej szlachcie. Przykładowo w 1591 r. Salomon Szmaj kwituje spłatę długu u niego przez Stanisława Kiełczewskiego. Żyd pożyczył mu 200 florenów biorąc w zastaw złote naszyjniki i pierścienie. 

Żydzi uczestniczyli również w obrocie prawnym. Kupowali i sprzedawali nieruchomości w mieście. Na przykład w 1575 r. zawarta została umowa kupna sprzedaży domu pomiędzy Grzegorzem Rymarzem a braćmi Salomonem i Mojżeszem Szmaj.

Natomiast w 1674 r. w Kole mieszkało już 24 Żydów, co stanowiło 11,8% ludności. Dwa lata później było ich mniej, bo 18. W 1765 r. zamieszkiwało 256 Żydów (w Koninie było ich 133). Według lustracji z 1789 r. Żydzi mieszkali na ulicach: Toruńskiej (11 domów), Tylnej (31 domów) i Szerokiej (17 domów). Natomiast pustych placów było wówczas 6. W 1793 r. Żydów w Kole było więcej niż katolików i wyznawców innych religii razem wziętych.

 

W księgach miejskich z XVIII wieku mamy poświadczone liczne przypadki napaści katolików na Żydów. Najwięcej w drugiej połowie tego stulecia. Może to być związane ze wzrostem ich liczebności w mieście, na który to fakt katolicy patrzyli z coraz większą niechęcią. I tak w 1741 r. Żyd Jakub Abramowicz pokazuje przed sądem rany, które zadał mu Wojciech Szczyciński. Do napaści miało dojść w domu starszego kolskich Żydów Zachariasza.

Pod koniec XIX wieku społeczność żydowska liczyła ok. 4 tysięcy osób.

Niewiele do naszych czasów pozostało śladów kultury materialnej społeczności żydowskiej. Jest cmentarz oraz dwie pamiątkowe tablice upamiętniające życie i zagładę kolskich Żydów. Na Nowym Rynku możemy jeszcze podziwiać pozostałości typowej żydowskiej architektury w postaci domów z charakterystycznymi balkonami.

Nie przetrwały niestety kolskie synagogi. Nie wiemy, kiedy powstała pierwsza. Wydaje się, że sprzyjające ku temu warunki powstały dopiero w XVIII wieku. Drugą, oddano do użytku w 1860 r. Większa synagoga spalona została przez Niemców w dniu 20 września 1939 r.  O podpalenie hitlerowcy oskarżyli Żydów i nałożyli na nich kontrybucję. Mniejsza synagoga, stojąca na rogu Nowego Rynku i ulicy Kuśnierskiej przetrwała do momentu wyzwolenia. Pełniła funkcję miejsca, w którym nocowali Żydzi zwożeni z pobliskich miast i Żydzi z getta w Łodzi, oczekując na transport do obozu Zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Ogromna tragedia holocaustu kolskich Żydów to jednak temat na oddzielny artykuł...

Biały Fortepian news

Chcesz być na bieżąco? Śledź nasz portal na facebooku Krzysztof
Posiadasz archiwalne zdjęcia Koła?
Podziel się nimi z innymi pasjonatami
Skorzystaj z formularza
wyślij informacje lub zdjęcie

Kliknij i przejdź do formularza


Wyślij wiadomość
<
Redakcja e-kolo.pl
Kontakt z autorem: e-kolo@e-kolo.pl
DODAJ KOMENTARZ
*dodając swój komentarz jednocześnie akceptujesz regulamin.
Pamiętaj, że dodając treść łamiącą prawo lub dobra osobiste - narażasz się na odpowiedzialność karną.
WASZE KOMENTARZE (5)
Michał 31-01-2018 13:49
Jeszcze jedna kwestia. Ile na ówczesne czasy był warty floren?
| Zgłoś do usunięcia
Michał 31-01-2018 13:45
Artykuł niezły. W pierwszych dwóch akapitach brakuje mi troche rozeinięcia pewnych kwestii. Pierwsza sprawa to czy wiadomo o co sądził się Żyd Lochman z Mrokotym z Janiszewa. Jesli są takie informacje warto o tym napisać. Druga sprawa to jakie przywileje otrzymali, lub utracili Żydzi kolscy kiedy "zostali uwolnieni od sądownictwa miejskiego, a przypisani sądownictwu wojewodzińskiemu" jaki wpływ miało to na ich życie w Kole.
| Zgłoś do usunięcia
W_Kole_serce_Zostawilem 27-12-2017 13:38
Bardzo mi sie podoba ten dział. Prosze kontynuować i nie przejmować sie buractwem. Zawsze było, jest i będzie. Jeszcze tej strony nie było tylko LM i "sprawy kolskie" były prowadzone tylko na kolskim forum... teraz te buractwo ma wieksze pole do manewru. Pozdrawiach i ich :)
| Zgłoś do usunięcia
AS 3 dni temu
Zastanów się zanim znowu zaczniesz pluć jadem BARANIE !!!
Kolanin 14-01-2018 15:16
chyba o sobie mówisz buraku czerwony.